Русский
Бурятский

Түүхын хуудаһан

Буряад ороной хуули гаргалгын (түлөөлэлгэтэ) засагай институт баян ба бэрхэтэйшье түүхэтэй. Тэрэ удаан саг соо байгуулагдаа, шата бүхэниие дабажа, гүрэнэй эрхэ зэргэтэй болохо үедэ республикын хүнгэн бэшэ хүгжэлтэ гараа.

1923 оной майн 30-най Бүхэроссиин Дээдын Гүйсэдхэхы Хорооной Захирал Буряад-Монголой Автономно Зүблэлтэ Социалис Республика байгуулха тухай тогтоол баталан абаа. Тэрэ жэлэй намарынь республикын бүхы дэбисхэртэ бүхы шатын гэхэ гү, али хүдөөгэй (сомоной), республикын Соведүүдэй һунгалта үнгэргэгдөө.

1923 оной декабрь һарада Буряад-Монголой АССР-эй I съезд үнгэрөө, тэндэ БМАССР-рэй Дээдын Гүйсэдхэхы Хороон (ЦИК) байгуулагдаа. Республикын ЦИК-эй Президиумэй түрүүлэгшээр мэдээжэ политикын ба гүрэнэй ажал ябуулагша Матвей Иннокентьевич Амагаев һунгагдаһан байгаа. Тэрэ түрүүн Алас Дурнын Республикын (ДВР) автономито областиин областной захиргаанай түрүүлэгшэ ба ДВР-эй үндэһэ яһатанай хэрэгүүдэй министр байгаа. ЦИК-эй түрүүшын сесси дээрэ республикын Правительство – БМАССР-эй Арадай Комиссарнуудай Совет байгуулагдаа. Түрүүлэгшэнь мэдээжэ буряадай ажал ябуулагша Михей Николаевич Ербанов болоо, тэрэ түрүүн республикын ревкомой түрүүлэгшээр хүдэлжэ байһан байгаа.

Соведүүдэй съезд республикын засагай дээдын зургаан байгаа ба хоёр жэлэй нэгэ удаа зарлагдадаг байгаа. Делегадууд түлөөлэгшэдэй хэмжээгэй ёһоор һунгагдадаг байгаа. ЦИК ба тэрэнэй Президиум съездын хоорондохи үедэ гүрэнэй засагай дээдын зургаан байгаа. ЦИК-эй сессинүүд гурбан һарын нэгэ удаа болодог байгаа.

Буряад-Монголой АССР-эй гүрэнэй байгуулга тухай дүримдэ РСФСР-эй нэгэ хуби болодог гэһэн республикын зэргэ тодорхойлогдоһон байгаа ба РСФСР-эй ба БМАССР-эй засагай зургаануудай эрхэ мэдэл ба түлөөлэлгэ амяарлагдаһан байгаа. Өөрын эрхэ түлөөлэлгэ соо Соведүүдэй съезднүүд ба автономно республикын Дээдын гүйсэдхэхы комитедүүд өөрын дэбисхэртэ хүсөө тараадаг хуулита шиидхэбэринүүдые гаргадаг байгаа гэхэ гү, али засагай хуули гаргалгын ба түлөөлэлгэтэ үүргэ дүүргэдэг байгаа.

1937 оной августын 11-дэ Соведүүдэй түргэн зарлагдаһан VII съезд дээрэ Буряад-Монголой АССР-эй Үндэһэн хуули абтаа, тэндэнь социалис гүрэнэй түхэлтэй республикын гүрэнэй байгуулгын хуули ёһоной үндэһэн тодорхойлогдоо. БМАССР-эй Үндэһэн хуулиин ёһоор республикын Верховно Совет гүрэнэй засагай дээдын зургаан болоо.

1938 оной июниин 26-да БМАССР-эй Верховно Соведэй түрүүшын зарлалай арадай һунгалта үнгэргэгдөө. 90 һунгуулиин тойрогуудаар 90 депутат һунгагдаһан байгаа. Депутадуудай совет партиин зургаанай шэлэһэн ба юрэнхыдөө тэрэ сагай ниигэмэй политикын ба социальна байгуулга харуулһан байгаа.

Верховно Соведэй нэгэдэхи зарлалай түрүүшын сессидэ тэрэнэй түрүүлэгшээр Гавриил Сергеевич Будаев һунгагдаа, тэрэ түрүүн Баргажанай партиин райкомой секретарь байһан байгаа, Верховно Соведэй Президиумэй Түрүүлэгшээр – Гомбо Цыбикович Бельгаев, тэрэ түрүүн ЦИК-эй түрүүлэгшын тушаал эзэлжэ байһан байгаа. Верховно Соведэй Президиумэй бүридэлдэ Түрүүлэгшын хоёр орлогшонор ба 7 гэшүүд баһа ородог байгаа. Тиихэдэ түрүүшын сессидэ саг үргэлжэ хүдэлхэ бюджедэй ба мандадай комиссинууд, хуули гаргалгын дурадхалай комисси бүрилдүүлэгдэһэн байгаа.

Республикын Верховно Соведэй Президиум сессиин хоорондо Буряад ороной дэбисхэртэ дээдын гүрэнэй засагай үүргэ дүүргэжэ байгаа. Тэрэнэй эрхэ мэдэлдэ: Верховно Соведэй сессинүүдые зарлалга, республикын хуулинуудые тайлбарилга, зарлигуудые хэблэлгэ, арадай түмэнэй һанал хуряалга ба һунгалта соносхолго, захиргаанай-дэбисхэрэй байгуулгын асуудалнуудые шиидхэлгэ, республикын хүндэтэ нэрэ зэргэнүүдые олголго, мүн баһа гүрэнэй барилгын ба арадай ажахын хүгжэлтын ондоо асуудалнууд оролог байгаа.

Республикын Верховно Совет арбан нэгэн зарлалай туршада ехэ һэлгэлтэгүйгөөр өөрын эрхэ түлөөлэлгөө бэелүүлээ. Хуули гаргалгын үүргэ республикын Верховно Совет бэелүүлжэл байгаа, зүгөөр зарим ушараар гүрэнэй ба политикын байгуулгаһаа боложо, тэрэнэй хуули гаргалгын ажал ябуулга хизаарлалтатай байгаа ба союзай ба россиин хуули гаргалга юрэнхыдөө дабтадаг байгаа гэхэдэ болоно.

Республикын арбан хоёрдохи зарлалай Верховно Совет 90-д онуудай эхеэр политикын эрид үйлэ хэрэгүүдэй нүхэсэлдэ гүрэнэй засагай дээдын зургаанай өөрын эрхэ түлөөлэлгын ёһоор хуули гаргалгын ажал эдэбхижүүлжэ шадаһан байна. 1994 оной февралиин 22-то Верховно Совет Буряад Республикын шэнэ Үндэһэн хуули абаа, тэрэнэй ёһоор Буряад Республикын Арадай Хурал саг үргэлжэ хүдэлдэг түлөөлэлгэтэ ба ори ганса республикын хуули гаргалгын засагай гүрэнэй зургаан болоо, Буряад ороной оршон сагай парламентын үндэһэ һуури табигдаа.

1994 оной июнь соо үнгэргэгдэһэн Буряад Республикын Арадай Хуралай түрүүшын зарлалай депутадуудай һунгалта һунгалтын урдахи ехэ тэмсэлтэйгээр үнгэрөө. Арадай Хуралай депутадуудай һунгалтада дуу үгэлгын бюллетеньдэ 1994 оной июниин 16-да түрүүшын шатада 392 кандидат оруулагдаһан байгаа. Буряад Республикын Арадай Хуралай депутадаар 65 хүн һунгагдаа.

Түрүүшын сесси республикын парламентын байгуулга тодорхойлоо, Арадай Хуралай Түрүүлэгшые ба тэрэнэй орлогшонорые һунгаа ба 5 хороон бүрилдүүлээ: промышленостиин экономикын политикын, хүдөө ажахын, байгаалиин нөөсэ ашаглалгын, экологиин ба худалдаа наймаанай; бюджедэй, налогой, сангай ба банкын; социальна политикын; гүрэнэй байгуулгын, нютагай өөһэдын хүтэлбэриин, хуули гаргалгын, хуули ёһоной ба журамай; уласхоорондын ба нютаг можын, үндэһэн асуудалнуудай, ниитэ эмхинүүдэй ба шажанай нэгэдэлнүүдэй хэрэгүүдэй.

Республикын нэгэдэхи зарлалай парламент бүхыдөө 139 хуули баталан абаһан байгаа, тэрэ тоодо Арадай Хуралай депутадууд ба хороонууд 48 хуулиин проектнүүдые баталан абаа гэхэ гү, али абтаһан бүхы хуулиин 34,5 % болоно. Бүхы дээрээ абтаһан хуулиин 46 хуулииниинь гүрэнэй байгуулгын асуудалнуудаар, 30 – бюджедэй, налогой, 34 – промышленностида ба хүдөө ажахын талаар экономикын политикын талаар, 21 – социальна политикын асуудалнуудаар, 21 – нютаг можонууд хоорондын харилсаанай эмхинүүдэй асуудалаар.

Буряад ороной нэгэдэхи зарлалай парламент гүрэнэй ба муниципальна албан байгуулхада ехэ хабаадаа, экономикын һалбариин үүргэ дүүргэлгын хуули ёһоной эшэ үндэһэ табяа.

Буряад Республикын хоёрдохи зарлал (1998 – 2002) 1998 оной июль һараһаа ажалаа эхилээ. Республикын хоёрдохи зарлалай хуули гаргалгын дээдын зургаанай түрүүшын сесси дээрэ промышленностиин ба хүдөө ажахын һалбарида экономикын политикын, байгаали ашаглалгын, экологиин ба худалдаа наймаанай хороон шэнэлэгдэжэ хоёр хороон байгуулагдаа: газарай асуудалай, хүдөө ажахын ба хэрэглэгшэдэй дэлгүүрэй талаар; экономикын политикын, байгаалиин нөөсэ ашаглалгын ба тойронхи оршон хамгаалгын талаар, Арадай Хуралай түрүүлэгшэ, тэрэнэй орлогшо, мүн баһа хороонуудай түрүүлэгшэнэр һунгагдаа.

Дүрбэн жэлэй туршада Буряад Республикын Арадай Хурал 251 хуули баталан абаа. Хуули гаргалгын үүсхэлөөр депутадууд 106 хуулиин проектнүүдтэй гараа, тэрэнь абтаһан хуулинуудай юрэнхы тооһоо 42,2% болоно, тэрэ тоодо гүрэнэй хүтэлбэриин, нютагай өөһэдын хүтэлбэриин ба хуули ёһоной талаар – 54 хуули гү, али абтаһан хуулиин 23% болоно; бюджедэй, налогой, сангай ба банкын талаар – 76 хуули (32%); экономикын политикын, байгаалиин нөөсэ ашаглалгын ба тойронхи оршон хамгаалгын – 54 хуули (23%); социальна политикын – 27 хуули (11%); хүдөө ажахын ба хэрэглэгшэдэй дэлгүүрэй – 17 хуули (7%); үндэһэ яһанай, нютаг можын, ниитын эмхинүүдэй ба шажанай нэгэдэлнүүдэй талаар – 10 хуули (4%).

Абтаһан хуулинуудай эгээл шухалань гэбэл, федеральна хуулиин ёһодо оруулха зорилгоор Буряад Республикын Конституцида хубилалта нэмэлтэнүүдые оруулха талаар хуулинууд, мүн баһа социальна политикын талаар хуулинууд болоно. Тэрэшэлэн «2002 – 2004 онуудта Буряад Республикын социально-экономикын хүгжэлтын программа тухай» хуули абтаһан байна, тэрэ республикын экономикын хүгэжэлтэдэ шэнэ шата боложо үгөө. Бүгэдэ буряадай ба нютаг можонуудай аша талада хабаатай зүбшэн хэлсэһэн дурадхалнуудые ба хуули гаргалгын үүсхэл гаргахын тула Буряад Республикын Арадай Хуралай хоёрдохи зарлалай үүсхэлээр Буряад Республикын, Агын ба Усть-Ордын буряадай автономито тойрогуудай парламентнуудай эблэл байгуулагдаа, нютагай өөһэдын хүтэлбэриин зургаанай түлөөлэгшэдэй совет байгуулагдаа, тэрэ республикын социально-экономикын хүгжэлтэ түргэдхэхэдэ туһа болоо.

2002 оной июль соо Арадай Хуралай 3-дахи зарлалай депутадуудай (2002 – 2007 онууд) һунгалта үнгэрөө.

2002 оной июлиин 24-дэ түрүүшын сесси дээрэ депутадуудай өөрын эрхэ түлөөлэлгэ бэелүүлхын тула байгуулга баталагдаа, хороонуудай зургаан хороонууд, мандадай ба депутадай этикын талаар комисси байгуулагдаа ба Буряад Республикын Арадай Хуралай хүтэлбэри һунгагдаа.

Арадай Хуралда ажалай зургаанууд: тоололгын комисси, электрон аргаар дуу үгэлгын хойноһоо хиналтын комисси; доторой дүримэй комисси, секретариат байгуулагдаа.

Буряад Республикын Арадай Хуралай гурбадахи зарлалай үнгэргэһэн 35 ээлжээтэ ба 9 ээлжээтэ бэшэ сессинүүдтэ 544 хуули абтаа. Буряад Республикын гурбадахи зарлалай Арадай Хуралай тогтоолоор 32 хуули гаргалгын үүсхэл ба Россиин Федерациин можонуудай федеральна зургаануудта 54 хандалга дэмжэгдээ, федеральна хуулиин 24 проектдэ һанамжанууд оруулагдаа, Россиин Федерациин Федеральна Суглаанай Гүрэнэй Дүүмэдэ Буряад Республикын Арадай Хуралай 14 хуули гаргалгын үүсхэл баталагдаа.

Гурбадахи зарлалай Арадай Хурал 2002 оной октябрь һарада Арадай Хуралай шэнэ Совет һунгагдаа, «Буряад Республикын Арадай Хурал тухай» Буряад Республикын Хуулиин ёһоор өөрын эрхэ түлөөлэлгэ соо Арадай Хуралай ажал ябуулгын элдэб асуудалнуудаар шиидхэбэринүүд хаража үзэгдэжэ ба абтажа байгаа. Арадай Хуралай хороонуудта жэл бүри гүрэнэй байгуулгын, социальна, экономикын ба хүдөө ажахын политикын, мүн баһа республикын хуули дүүргэлтэ хиналтын эгээл шухала асуудалнуудаар парламентын үгэ дуулалга ба дүхэриг шэрээнүүд үнгэргэгдэжэ байгаа.

Буряад Республикын Арадай Хуралай дүрбэдэхи зарлал 2007 оной декабрь һараһаа ажалаа эхилээ. Декабриин 11-12-ой үдэрнүүдтэ болоһон түрүүшын сесси дээрэ Буряад Республикын Арадай Хуралай хүтэлбэри, Буряад Республикын Арадай Хуралай соведэй шэнэ бүридэл, Буряад Республикын Арадай Хуралай хороонуудай түрүүлэгшэнэр һунгагдаа, Буряад Республикын Арадай Хуралай комиссинууд байгуулагдаа гэбэл: тоололгын палата, Арадай Хуралай доторой дүримэй талаар комисси, электрон аргаар дуу үгэлгын хойноһоо хиналтын комисси, электрон аргаар дуу үгэлгын хойноһоо хиналтын комисси ба депутадуудай тооһоо тэдэнэй хүтэлбэрилэгшэд һунгагдаа. Арадай Хуралай секретариат баһа байгуулагдаа.

Тиихэдэ саг үргэлжэ хүдэлдэг депутадай тоо 21-һээ 14 болотор үсөөлхэ тухай шиидхэбэри абтаа.

Түрүүшын сесси дээрэ Буряад Республикын Арадай Хуралда дүрбэн фракци бүридхэлдэ абтаһан байгаа: «Ниитэ нэгэн Росси» бүхэроссиин политическэ партиин Буряадай нютаг можын таһагай фракци (45 депутат), «Үнэн шударга Росси» фракци (9 депутат), «Россиин Федерациин коммунис нам» политическэ партиин Буряадай республикын таһагай фракци (5 депутат), «Россиин либерал-арадшалалай парти» политическэ партиин Буряадай нютаг можын таһагай фракци (3 депутат).

2008 оной сентябрь соо эдилгэ абалгатай тэмсэхэ талаар Буряад Республикын Арадай Хуралай комисси ба Улаан-Үдэ хотын социально-экономикын хүгжэлтын талаар Буряад Республикын Арадай Хуралай комисси депутадуудай тооһоо байгуулагдаа.

Буряад Республикын Арадай Хурал – Буряад Республикын гүрэнэй засагай зургаануудай байгуулгын бодото политикын институт юм.





Версия для печати