Русский
Бурятский

Буряад Республика тухай

Буряад Республика Россиин Федерациин нютаг можо боложо Сибириин Федеральна тойрогой бүридэлдэ ородог. Республикын захиргаанай-ажахын ба соёлой түбынь Улаан-Үдэ хото юм. Улаан-Үдэ хотоһоо Москва хото хүрэтэр түмэр харгыгаар 5519 км, Номгон далай хүрэтэр – 3500 км зайтай.
Буряад орон шэрүүн уларилтай, үбэлдөө хүйтэн, зундаа аяама халуун үдэрнүүд тогтодог. Үбэлдөө хүйтэн, хуурай жабартай ба бага саһатай. Хабарынь һалхитай, хүйтэржэ байдаг, шииг нойтон ехэ хомор ородог. Зуниинь богонихон, үдэрынь ехэ халуун болодог, һүниндөө һэрюухэн, июль-август соо бороо хуратай байдаг. Намар ойлгогдонгүй ерэдэг, уларил ехэ һэлгэжэ байдаггүй, зарим жэлнүүдтэ ута дулаан болодог. Зундаа дунда зэргын дулаан +18,5 0С, үбэлдөө – 22 0С, жэлэй дунда зэргын температура – -1,6 0С. Жэл соо 244 мм шииг нойтон ородог.
Дэлхэйн эгээл гүнзэгы уудаг уһатай Байгал нуурай ехэнхи хубинь (60% эрьень) Буряад ороной дэбисхэртэ оршодог. Байгалай утань – 636 км, үргэниинь – 25-һаа 79 км хүрэтэр. Байгал эрьеэрээ 2100 км. утатай, уһанайнь талмай – 31,5 мян. дүрб. метр. Эгээл гүнзэгынь – 1637 м., дунда зэргэнь – 730 км. Байгал далай шанар һайтай уудаг уһанай дэлхэйн нөөсын табанай нэгэ хуби болодог. Нуурта 2500 ан амитан, загаһан тоологдодог, тэдэнэй 250 хоморой шухаг амитад.
Буряад-Монголой Автономно Зүблэлтэ Социалис Республика.
Россиида болоһон 1917 оной Октябриин хубисхалай удаа Россиин бүридэлдэ Байгал шадар нютагууд ба Алас Дурна зүг түргэн нэгэдэжэ эхилээ. Эндэ 1920 ондо Вернеудинск түбтэйгөөр Алас Дурнын Республика байгуулагдаа. 1923 ондо Буряад-Монголой Автономно Зүблэлтэ Социалис Республика бии болоо. 1937 ондо Зүүн Сибириин хизаарай захиргаанай байгуулгын һэлгэһэн ушарһаа республикын бүридэлһөө зарим аймагууд гаргагдажа, тэдэнэй үндэһэн дээрэ хоёр буряадай автономито тойрогууд байгуулагдаа: Агын үндэһэтэнэй тойрог Шэтэ можодо ба Усть-Ордын үндэһэтэнэй тойрог Эрхүү можодо. Тэрэ жэл республика Буряадай Автономито Социалис Республика боложо нэрээ һэлгээ.
Буряадай Автономито Социалис Республика.
Зүблэлтэ засагай үедэ республикада хүдөө ажахын һалбари ехэ хүгжэһэн байна. Эндэ арадай ажахын 60 һалбариин томо предприятинууд баригдаа, тэрэ тоодо: агаарай онгосо барилга, машина барилгын, элшэ хүсэнэй, шулуун нүүрһэнэй, ашагта малтамалай, модо болбосоруулгын болон промышленнсотиин ондоо түхэлэй үйлэдбэринүүд, тэдэнэр СССР-рэй экономикын талаар нягта холбоо харилсаатай байгаа. Буряад ороной дэбисхэртэ томо заводуудай ехэнхинь сэрэгэй-промышленностиин һалбарида ородог байгаа, тиимэһээ Буряад орон зарим  хизаарлалтатай байгаа. 20 дугаар зуунай 80-д онууд болотор республикада гаадын эрхэтэдэй ерэхэнь хорюултай байгаа.
Тэрэ сагта һуралсалай, элүүрые хамгаалгын, эрдэмэй эмхи байгуулганууд бии болгогдоо. Россиин эрдэмэй академиин Сибириин таһагай Буряадэй эрдэмэй хүреэлэн тэрэнэй эрдэм шэнжэлэлгын таһагуудтайгаар, дээдэ һуралсалай дүрбэн һургуули, 20 гаран техникум ба дунда мэргэжэлэй һургуулинууд байгуулагдаа.

Буряад Республика
1990 ондо Буряадай Зүблэлтэ Социалис Республика бэеэ дааһан гэжэ тунхаглагдажа, автономно республикын зэргэһээ арсаа. Мүнөө дээрээ Буряад Республика гэжэ нэрлэгдэнэ, Россиин Федерациин можо болодог.
Буряад ороной түүхэдэ болоһон үйлэ хэрэгүүд тэрэнэй арад түмэндэ ехэ нүлөө үзүүлээ. Тэрэнь ниитын харилсаанда онсо шэнжэ оруулаа, хаяа хадхажа ажаһууһан элдэб арадуудай үндэһэ яһанай асуудалда, түүхэдэ, шажан мүргэлдэ, соёлдо ехэ тэсэмгэй хандадаг. Тэрэнь шажан мүргэлэй ба соёлой хүгжэлтэдэ, холигдоһон гэрлэлгэнүүдэй бии бололгодо, эсэгэ ороноо хамгаалгада ба ажалда хамта хабаадалга, соёлой, нютагай ёһо заншалай харилсалгада нүлөөлөө. Буряад орон олон үндэһэ яһатанай республика, эндэ элдэб шажан мүргэл эбтэй багтажа байдаг. Эгээл дэлгэрһэн ба заншалта болоһониинь буддын ба үнэн алдарта шажанууд, тэрэ тоодо үнэн алдарта шажанай нэгэ һалаань – эртын үнэн алдарта шажан. Буряад орондо Россиин буддын шажанай сангха, буддын шажанай институт Даша Чойнхорлин байдаг. Эдэбхитэйгээр эртын мүргэлэй-гүн ухаанай ойлголто гэхэ гү, али буддын ба үнэн алдарта шажанай бии болохоһоо урид эндэхи нютаг зоной бөө мүргэл һэргээгдэнэ.
Буряад Республика тухай тобшо тэды мэдээн:
Республика 351,3 мян. дүрб. метр талмай эзэлдэг.
Республикын дэбисхэртэ 23 муниципальна байгууламжа, 6 хото, 29 хотын түхэлэй тосхон, 615 һуурин газарнууд тоологдоно.
Буряад Республикын хүн зоной тоо 979,4 мянган хүн. Республикын хүн зоной 60% хотын зон, 40% – хүдөөдэ ажаһууна, республикын ниислэлдэ гурбанай нэгэ хубинь ажаһууна. Буряад, эвенк болон һоёд үндэһэтэн республикын үндэһэн арадууд юм.
Республикын ниислэл Улаан-Үдэ хото болодог.
Гүрэнэй хэлэнүүд: буряад ба ород.
Республика өөрын Үндэһэн хуулитай, гүрэнэй һүлдэ тэмдэгтэй: Герб, Туг ба Гимн.
Арадай Хурал – хуули гаргалгын дээдын зургаан болодог, Правительство – гүйсэдхэхы засагай дээдын зургаан.
Президент – гүйсэдхэхы засагай зургаанай толгойлогшо.
Оршон сагай Буряад орон Азиин дэбисхэрэй дундуур Сибириин урда талада оршодог. Баруун-хойноо Эрхүү можотой, зүүн таладаа Шэтэ можотой, хойноо Тыва Республикатай, урдаа Монголтой хилэтэдэг. Буряад орон Россиин европо талын ба зүүн нютаг можонуудые, мүн баһа Росси гүрэниие Азиин-Номгон далайн нютаг можонуудтай, имагта Монгол ба Хитадтай холбоһон зам дээрэ оршодог.
Буряад ороной ерээдүйн байдал Байгал нуурай ба Байгал шадар нютагай гайхамшагта амита байгаали гамтайгаар ашаглаха, мүн баһа баян соёл-түүхын угай баялигай  үндэһэн дээрэ тогтууритай хүгжэлтэтэй холбоотой. Республикын социально-экономикын хүгжэлтын замай гол нэгэниинь аяншалга болоно. Республика Зүүн Сибириин аяншалгын һалбариин байгаалиин ба түүхын-соёлой нөөсын эгээл хүнэй һонирхохо горитой хубииень эзэлнэ. Аяншалагшадай дура буляаха гол түбынь Байгал нуур болодог, тиихэдэ Буряад ороной дабташагүй соёл хүнүүдэй һонирхол баһа татадаг.
Һүүлэй жэлнүүдтэ оршон сагай аяншалга-махабад һэргылгын томо байгуулга бии болголгодо шэглүүлэгдэһэн алхамууд хэгдээ. Хуулита шиидхэбэринүүд, 2010 он болотор аяншалга хүгжөөлгын гол бодомжо баталагдан абтанхай. Аяншалга хүгжөөлгэ хүтэлхэ талаар гүрэнэй үүргэ Буряад Республикын Экономикын министерствын аяншалгын талаар хороондо даалгагданхай. Мүнөө дээрээ өөрын мэргэжэлтэй бэеэ дааһан аяншалгын түбүүд ба аймагууд бүрилдүүлэгдэнэ. Тэдэниие нэрлэбэл, Улаан-Үдэ хото, Подлеморье, Хойто Байгал, Баргажан гол, Байгал шадархи нютагууд, Кабанскын аймаг, Түнхэн гол, Уулын Аха нютаг, Саяан, Хяагта хото, Мухар-Шэбэр.
Аяншалгын мэдээсэлэй юрэнхы байгууламжа хэгдэнэ.



Версия для печати